Rentgen stomatologiczny dostarcza informacji o zębach, ich korzeniach oraz wybranych strukturach kości szczęki i żuchwy, których nie zawsze da się ocenić podczas samego badania klinicznego. Rodzaj zdjęcia decyduje o zakresie widocznego obrazu — od pojedynczego zęba po trójwymiarowe przedstawienie struktur twarzoczaszki — a zasadność badania wynika z konkretnego problemu diagnostycznego.
Co to jest rentgen stomatologiczny i jakie informacje pokazuje?
Rentgen stomatologiczny to badanie obrazowe wykorzystujące promieniowanie rentgenowskie do oceny zębów oraz tkanek jamy ustnej. Zdjęcie rentgenowskie uzupełnia badanie kliniczne, ponieważ pozwala ocenić także struktury niewidoczne z zewnątrz, w tym wnętrze zębów, ich korzenie oraz wybrane obszary kości szczęki i żuchwy.
Na obrazie można oceniać zęby, korzenie zębowe oraz wybrane struktury kostne. Zdjęcia RTG mogą wspierać wykrywanie próchnicy, zmian zapalnych, złamań i problemów dotyczących tkanek otaczających zęby. Zakres widocznych informacji zależy od rodzaju zdjęcia i warunków jego wykonania, dlatego interpretacją obrazu zajmuje się stomatolog.
Na zdjęciach mogą być widoczne również wybrane odbudowy, takie jak korony i plomby. Ich widoczność oraz kontrast zależą od materiału, z którego zostały wykonane. RTG nie zastępuje badania klinicznego, ale dostarcza informacji o strukturach, których nie można wiarygodnie ocenić wyłącznie podczas oglądania jamy ustnej.
Jakie są rodzaje zdjęć RTG stomatologicznego?
Rodzaje RTG stomatologicznego dzieli się na badania wewnątrzustne, z detektorem umieszczanym w jamie ustnej, oraz zewnątrzustne, obejmujące większy obszar szczęki, żuchwy lub czaszki. Osobną techniką jest tomografia CBCT, która tworzy trójwymiarowy obraz struktur zęba, szczęki, żuchwy i twarzoczaszki.
Zdjęcia punktowe, pantomograficzne i cefalometryczne
Trzy podstawowe rodzaje zdjęć różnią się przede wszystkim zakresem przedstawionego obszaru i typowym zastosowaniem.
| Rodzaj zdjęcia | Zakres obrazu | Typowe zastosowanie |
|---|---|---|
| Punktowe | Pojedynczy ząb i przylegające tkanki | Diagnostyka próchnicy oraz wsparcie leczenia kanałowego |
| Pantomograficzne | Pełne łuki zębowe, kości szczęki i żuchwy oraz stawy skroniowo-żuchwowe | Ocena szerokiego obszaru uzębienia i struktur szczęk |
| Cefalometryczne | Obszar czaszki | Analiza zgryzu oraz relacji szczęki i żuchwy w ortodoncji |
Dobór zdjęcia zależy od problemu, który ma zostać oceniony.
Tomografia CBCT jako trójwymiarowe badanie struktur szczęki i żuchwy
Tomografia CBCT jest tomografią stożkową wykorzystującą obrazowanie trójwymiarowe. Seria ujęć jest przetwarzana komputerowo w przestrzenny obraz struktur zęba, szczęki, żuchwy oraz twarzoczaszki. Umożliwia to ocenę ich położenia i relacji z sąsiednimi strukturami w różnych płaszczyznach.
Takie obrazowanie ma znaczenie wtedy, gdy do podjęcia decyzji diagnostycznej potrzebna jest dokładna analiza przestrzenna. CBCT może wspierać planowanie wybranych procedur stomatologicznych, między innymi w sytuacjach wymagających oceny budowy zęba, korzeni lub struktur kostnych. W endodoncji pomaga zobrazować morfologię korzeni oraz przebieg kanałów, a w innych przypadkach może ułatwiać ocenę zmian w obrębie kości szczęki i żuchwy.
Badanie może być również wykorzystywane do oceny zmian zapalnych, ubytków kostnych oraz niektórych zmian w obrębie twarzoczaszki. Jego zastosowanie powinno wynikać z konkretnego celu klinicznego i potrzeby uzyskania informacji przestrzennych przydatnych w danej sytuacji.
O wykonaniu CBCT decyduje lekarz, uwzględniając analizowany problem i planowane postępowanie.
W jakich sytuacjach wykonuje się RTG zębów?
RTG zębów wykonuje się wtedy, gdy badanie kliniczne nie daje pełnego obrazu problemu albo gdy zdjęcie jest potrzebne do zaplanowania lub kontroli leczenia. Nie jest to automatyczne badanie kontrolne dla każdego pacjenta. O jego zasadności decyduje lekarz, uwzględniając objawy, wyniki badania jamy ustnej i cel diagnostyczny.
- Próchnica: zdjęcie może ujawnić zmiany niewidoczne podczas samego badania, w tym próchnicę międzyzębową lub rozwijającą się pod wypełnieniem.
- Choroby przyzębia i stany zapalne: RTG wspiera ocenę tkanek okołozębowych, korzeni oraz kości, a także pomaga analizować przewlekłe stany zapalne i nawracające infekcje.
- Ból lub uraz: badanie może być potrzebne przy silnych dolegliwościach bólowych, urazach zębów oraz podejrzeniu zmian w obrębie korzeni i tkanek okołowierzchołkowych.
- Zęby zatrzymane: ocena radiologiczna bywa wykonywana przed planowanym usunięciem zęba zatrzymanego, szczególnie zęba mądrości, a także przy analizie położenia zawiązków zębów.
- Leczenie kanałowe: zdjęcia pomagają w planowaniu i kontroli terapii endodontycznej.
- Planowane leczenie: RTG może poprzedzać leczenie ortodontyczne, implantologiczne i chirurgiczne, w tym ekstrakcję. W tych sytuacjach istotna bywa ocena korzeni, kości oraz struktur niewidocznych w badaniu jamy ustnej.
Zakres badania i rodzaj potrzebnego zdjęcia zależą od konkretnego problemu klinicznego. Badanie powinno być wykonywane na zlecenie lekarza.
Jak przebiega badanie rentgenowskie i jak się do niego przygotować?
Przygotowanie do RTG zębów jest zwykle proste. Przed badaniem należy poinformować lekarza lub personel o ciąży albo jej podejrzeniu oraz o wcześniejszych badaniach w pracowni rentgenowskich w Krakowie. Nie należy samodzielnie rezygnować z badania — o jego zasadności decyduje lekarz.
- Przed badaniem: trzeba zdjąć biżuterię i inne metalowe elementy, które mogłyby zakłócić obraz.
- Osłona ochronna: podczas procedury można zastosować fartuch ochronny.
- Ustawienie: personel umieszcza detektor lub ustawia aparat odpowiednio do wykonywanego zdjęcia.
- Wykonanie obrazu: podczas krótkiego naświetlenia należy pozostać nieruchomo. Szczegóły przebiegu zależą od rodzaju badania i używanego sprzętu.
Po uzyskaniu obrazu pacjent zwykle może wrócić do codziennych czynności. Konkretne postępowanie może różnić się zależnie od rodzaju wykonywanego zdjęcia.
Czy RTG stomatologiczne jest bezpieczne?
RTG stomatologiczne wykorzystuje promieniowanie jonizujące, dlatego o jego bezpieczeństwie decydują zasadność badania, prawidłowa kwalifikacja pacjenta i wykonanie procedury zgodnie ze standardami ochrony radiologicznej. Poziom narażenia podczas rutynowych zdjęć stomatologicznych jest w takich warunkach bardzo niski, ale nie oznacza to całkowitego wyeliminowania ryzyka. Z tego powodu badania nie wykonuje się bez uzasadnienia.
W ochronie pacjenta stosuje się między innymi fartuch ołowiany, a w określonych sytuacjach także osłonę tarczycy. Środki te ograniczają ekspozycję, lecz nie zastępują oceny, czy wykonanie zdjęcia jest potrzebne.
Szczególnej ostrożności wymaga ciąża lub jej podejrzenie. Ciąża jest względnym przeciwwskazaniem do RTG stomatologicznego, a nie bezwzględnym zakazem. Jeśli badanie jest potrzebne, wykonuje się je wtedy, gdy oceniona korzyść przewyższa potencjalne ryzyko, z uwzględnieniem ochrony radiologicznej. Dlatego przed wykonaniem zdjęcia należy poinformować personel o ciąży lub możliwości jej wystąpienia.